Golan Tepelerinin İşgali-İlhakı Süreci ve Güncel Durumu

1967 Altı Gün Savaşı’nın son aşamasında (9-10 Haziran) İsrail; Mısır ve Ürdün’ün ardından, sınır hatlarını sürekli topçu ateşine tutan Suriye’ye yönelmiştir. Hava desteğiyle Suriye’nin dik ve müstahkem Golan yamaçlarına taarruz eden İsrail zırhlı birlikleri, Za’ura ve Qala hatlarını yarmıştır. Suriye radyosunun kilit önemdeki Kunaytıra kentinin düştüğünü erken duyurması üzerine komuta kontrolü yitiren Suriye ordusu panikle geri çekilmiş; İsrail güçleri dirençle karşılaşmadan tüm plato ve kenti kontrol altına alarak BM ateşkesi öncesinde stratejik Golan Tepeleri’ni tamamen ele geçirmiştir.

İsrail’in 1981’de Golan Tepeleri’ni ilhak kararı, uluslararası hukuk (BMGK kararları) ve ABD’nin ilhakı tanıma kararı çerçevesinde nasıl değerlendirilmektedir?

Golan Tepeleri, Batı Asya’nın (Orta Doğu’nun) en hassas ve jeopolitik açıdan en kritik bölgelerinden biridir. Sadece 1.800 kilometrekarelik bir alanı kapsamasına rağmen, topoğrafik yapısı, askeri avantajları ve hayati su kaynakları nedeniyle hem İsrail hem de Suriye için vazgeçilmez bir stratejik öneme sahiptir.

İki ülke için bu bölgenin stratejik önemi şu üç ana başlık altında toplanabilir:

1. Topoğrafik ve Askeri Önem

Golan Tepeleri’nin en belirleyici özelliği, çevresindeki alçak düzlüklere Gözetleme ve Ateş Sahaları sahip ve hâkim olan yüksek rakımlı tepeler ve plato yapısıdır. Ortalama yükseltisi 1.000 metre civarında olan bu bölge, askerî açıdan “doğal bir kale” işlevi görür.

2. Su Kaynakları (Hidro-Stratejik) Önemi Su sıkıntısının had safhada olduğu, Fırat Nehri’nin batısından Anti-Lübnan Dağlarına ve Ürdün sınırına kadar uzanan geniş coğrafyada Golan Tepeleri, ‘bölgenin su kulesi’ olarak adlandırılır. Bölge, Levant Bölgesi’nin[1] en zengin tatlı su kaynaklarına ev sahipliği yapar.

• Su Toplama Havzası: Golan Tepeleri, Şeyh Dağı (Hermon Dağı) ’ndan gelen karların erimesi ve orografik (yamaç) yağışları sayesinde Ürdün Nehri’ni besleyen ırmaklara (Banyas, Leddan ve Hasbani ırmaklarınına) kaynaklık eder.
• Celile (Taberiye) Gölü: Ürdün Nehri’nin döküldüğü ve İsrail’in en büyük tatlı su rezervi olan Celile Gölü, doğrudan Golan’dan gelen sularla beslenir.

3. Jeopolitik ve Sembolik Önem

• İşgal ve İlhak Statüsü: İsrail 1967 Altı Gün Savaşı’nda Golan’ı işgal etmiş, 1981’de ise tek taraflı olarak ilhak etmiştir. Bu ilhak kararı, uluslararası hukuk (BMGK 497 sayılı karar) tarafından geçersiz kabul edilmekte ve bölge “işgal altındaki Suriye toprağı” olarak tanımlanmaktadır. (ABD, 2019’da Başkan Trump’ın 1. Döneminde İsrail’in egemenliğini tanıyan yegâne büyük güç olmuştur).
• Müzakere Masası: Suriye için Golan’ın iadesi, ulusal onur ve toprak bütünlüğü meselesidir. İsrail ile yapılacak olası bir barışın temel şartı, Golan Tepeleri’nin tamamının iadesidir. İsrail için ise bölge, sadece müzakerelerde bir koz değil, beka düzeyinde bir güvenlik ve varoluşsal bir kaynaktır.

Golan Tepeleri ve UNDOF Tampon Bölgesi Krokisi

Kaynak: Vikipedi

Bu üç ana çerçeveye göre değerlendirme şu şekildedir:

1. Uluslararası Hukuk ve Temel Prensipler

Uluslararası hukukun modern dönemdeki en temel prensiplerinden biri, “güç kullanımı yoluyla toprak edinilmesinin yasaklanmasıdır” (BM Şartı, Madde 2/4). Bu prensip uyarınca, bir devletin savaş yoluyla işgal ettiği toprağı kendi ülkesine katması (ilhak etmesi) yasa dışıdır.

• Savaş Zamanı İşgal Statüsü: Uluslararası hukuk, 1967 savaşından bu yana Golan Tepeleri’ni “İsrail askeri işgali altındaki Suriye toprağı” olarak tanımlar.
• İşgalci Gücün Sınırları: Lahey Sözleşmeleri (1907) ve Dördüncü Cenevre Sözleşmesi (1949), işgalci bir gücün işgal ettiği toprağın egemenliğini kazanamayacağını, oradaki demografik yapıyı değiştiremeyeceğini ve ilhak kararı alamayacağını hükme bağlar. İsrail’in 1981 kararı, bu sözleşmelerin açık bir ihlalidir.

2. BM Güvenlik Konseyi (BMGK) Kararları

İsrail’in 14 Aralık 1981’de “Golan Tepeleri Yasası”nı kabul ederek kendi yasalarını ve idaresini bölgeye uygulamasını müteakip, BMGK oybirliğiyle tarihi bir iptal kararı almıştır.

1. BMGK 497 Sayılı Kararı (17 Aralık 1981):

• Bu karar, İsrail’in ilhak kararını “hukuken yok ve geçersiz” (null and void) ilan etmiştir.
• Karar, İsrail’in “yasa, yargı ve idaresini işgal altındaki Suriye Golan Tepeleri’ne uygulama kararının uluslararası hukuki hiçbir etkisi olmadığını” vurgulamıştır.
• İsrail’e bu kararı derhal iptal etmesi çağrısında bulunulmuştur.

1. BMGK 242 Sayılı Kararı (1967): Golan Tepeleri statüsünün temel referansı olan bu karar da İsrail’in 1967’de “işgal ettiği topraklardan çekilmesi” gerektiğini ve bölgedeki tüm devletlerin güvenli sınırlar içinde yaşama hakkını teyit eder.

Bu kararlar doğrultusunda, BM ve uluslararası toplumun neredeyse tamamı (AB, Rusya, Çin, Arap Birliği vb.), Golan Tepeleri’nin statüsünü “işgal altındaki toprak” olarak görmeye devam etmektedir.

3. ABD’nin İlhakı Tanıma Kararı (2019)

25 Mart 2019 tarihinde, dönemin ABD Başkanı Donald Trump, ABD’nin İsrail’in Golan Tepeleri üzerindeki egemenliğini resmen tanıdığını ilan eden bir başkanlık beyannamesi imzalamıştır.

• Değerlendirme: Bu karar, ABD’nin on yıllardır sürdürdüğü dış politikasından ve uluslararası hukuk konsensüsünden radikal bir sapmadır.
• ABD’nin Gerekçesi: Trump yönetimi, bu kararı “İsrail’in meşru güvenlik ihtiyaçları“, “bölgedeki (özellikle İran ve Hizbullah kaynaklı) tehditlerin değişmesi” ve “Suriyeli sivillerin korunması” gibi gerekçelerle savunmuştur.
• Uluslararası Tepkiler: ABD’nin bu kararı, uluslararası toplumun büyük çoğunluğu (AB, BM Genel Sekreteri, Rusya, Türkiye, Arap ülkeleri) tarafından “uluslararası hukukun ve BMGK kararlarının ihlali” olduğu gerekçesiyle kınanmış veya reddedilmiştir. Kararın, “uluslararası hukuki bir etki yaratmadığı” ve Golan’ın “işgal altındaki statüsünü değiştirmediği” vurgulanmıştır.

Golan Tepeleri’nin Jeopolitik ve Hukuki Anatomisi

Golan Tepeleri; 1.800 km²’lik dar alanına rağmen Şam’a 60 km mesafedeki askerî hâkimiyeti ve Doğu Akdeniz / Levant hattının en zengin tatlı su rezervlerini (Ürdün Nehri / Celile Gölü) kontrol etmesi nedeniyle askeri strateji ile hidro-politiğin kesiştiği ana kriz merkezidir. Uluslararası hukuktaki geçerli statüsü **”İşgal Altındaki Suriye Toprağı“**dır.

Özetle  Golan Tepeleri, kimin kontrolünde olduğuna bağlı olarak ya Şam’ı ya da Celile’yi doğrudan tehdit edebilecek konumu ve kurak bölgede hayati önemdeki zengin tatlı su kaynakları nedeniyle, askeri strateji ile hidro-politiğin kesiştiği, Orta Doğu’nun en çözümsüz düğümlerinden biridir.

İsrail’in 1967’den beri işgal altında bulundurduğu Golan Tepeleri’ni, 1981 yılında tek taraflı olarak ilhak etme kararı, uluslararası hukuk ve Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi (BMGK) kararları çerçevesinde yasa dışı ve geçersiz kabul edilmektedir. ABD’nin 2019’daki tanıma kararı ise bu küresel konsensüsten radikal bir sapma olarak değerlendirilmekte, ancak uluslararası hukukun temel prensiplerini değiştirmemektedir.

Kronolojik Harekât ve İşgal Süreci (Tablo.1)

Stratejik Açıdan Ulusal Çıkarlar ve Dengeler Açısından Önemi (Tablo.2)

[1] Levant Bölgesi; Doğu Akdeniz kıyıları ile bu kıyıların hinterlandında yer alan, coğrafi, stratejik ve jeopolitik açıdan büyük öneme sahip kara ve deniz alanıdır.

[2] 1960’ların başında Suriye’nin, Şeria (Ürdün) Nehri’ni besleyen Hasbani ve Baniyas nehirlerinin akışını değiştirmek amacıyla başlattığı kanal projesi, su kaynaklarını hayati bir tehdit olarak gören İsrail tarafından doğrudan bir savaş sebebi (casus belli) sayılmıştır. İsrail ordusunun 1964-1966 yılları arasında Suriye’deki inşaat sahalarını ve iş makinelerini hedef alan hava ve topçu saldırılarıyla projeyi akamete uğratması, tarihe “Su Savaşları” olarak geçmiştir. Tırmanan bu askeri temaslar ve sınır gerilimi, Arap-İsrail güç dengesini altüst ederek 1967 Altı Gün Savaşı’nı tetikleyen en kritik olaylardan biri olmuştur.