ABD İsrail işbirliği ile İran’a karşı 28 Şubat 2026 tarihinden beri ilk 40 gün şiddetle devam eden hava kuvvetleri ve balistik fuzelerin ağırlıklı olarak kullanıldığı bir savaş olarak tarihe geçti. ABD ve İsrail son derece modern hava kuvvetleri ve kitle imha silahlarına sahip olmasına rağmen, İran üzerinde tam bir hakimiyet sağlayamadı. ABD 17 Haziran günü İran ile varılan mutabakat metnini yayınladı.
İran istediğinden fazlasını alarak zafer elde etmiş görünüyor:
- ABD ve İran, Lübnan dahil olmak üzere tüm cephelerde askeri operasyonların derhal ve kalıcı olarak sona erdiğini ilan eder ve birbirlerine karşı güç kullanma veya güç kullanma tehdidinden kaçınmayı taahhüt eder. Nihai anlaşma, tüm cephelerde savaşın kalıcı olarak sona ermesini teyit edecek ve bu maddenin diğer hükümlerini içerecektir.
- İki ülke bundan sonra birbirlerinin egemenliğine ve toprak bütünlüğüne saygı göstermeyi kabul eder. Taraflar ayrıca birbirlerinin iç işlerine müdahale etmekten kaçınmayı taahhüt eder.
- ABD ve İran, en fazla 60 gün içinde nihai anlaşmayı müzakere edip sonuçlandırmayı taahhüt eder. Bu süre yalnızca tarafların karşılıklı mutabakatıyla uzatılabilir.
- ABD, imza ile birlikte İran’a yönelik deniz ablukasını ve diğer engelleri kaldırmaya başlayacak; bu süreç en geç 30 gün içinde tamamlanacak ve gemi trafiği savaş öncesi seviyelere kademeli olarak döndürülecektir. Washington ayrıca nihai anlaşmanın imzalanmasından sonraki 30 gün içinde İran yakınındaki güçlerini geri çekmeyi kabul eder.
- İran, Hürmüz Boğazı’ndan ticari gemilerin her iki yönde de 60 gün boyunca serbest geçişini sağlamak için azami çaba gösterecek ve herhangi bir ücret talep edilmeyecektir. Ticari trafiğin derhal yeniden başlaması öngörülmektedir. Tahran, mayın temizleme ve diğer teknik/askeri tedbirleri 30 gün içinde tamamlayacak; ayrıca boğazın gelecekteki yönetimi ve deniz hizmetleri konusunda Umman ve diğer Körfez ülkeleriyle görüşmeler yürütecektir.
- ABD, bölgesel ortaklarla koordinasyon içinde İran için en az 300 milyar dolar değerinde bağlayıcı bir yeniden inşa ve ekonomik kalkınma planı hazırlayacaktır. Bu planın uygulama mekanizması 60 gün içinde netleştirilecek; ABD gerekli tüm lisans ve muafiyetleri sağlayacaktır.
- ABD, İran’a yönelik tüm yaptırımları — buna BM Güvenlik Konseyi kararları, UAEA Yönetim Kurulu kararları ve ABD’nin birincil/ikincil tek taraflı yaptırımları da dahil — nihai anlaşmada belirlenecek takvime göre kaldırmayı taahhüt eder. Taraflar yaptırım meselesinin kritik önemini kabul eder ve müzakerelerde buna öncelik vermeyi amaçlar.
- İran, nükleer silah edinmeyecek veya geliştirmeyecek olduğunu yeniden teyit eder. Taraflar, İran’ın zenginleştirilmiş uranyum stokunun akıbetini karşılıklı mutabakatla belirleyecek; temel yöntem olarak UAEA gözetiminde yerinde zenginlik düşürme (down-blending) uygulanacaktır. İran’ın uranyum zenginleştirme faaliyetleri de nihai anlaşmada belirlenecek çerçevede ele alınacaktır.
- Nihai anlaşmaya kadar taraflar mevcut durumu korumayı kabul eder; İran nükleer programının mevcut seviyesini muhafaza edecektir. ABD ise bu süreçte yeni yaptırım uygulamamayı ve bölgeye ilave güç konuşlandırmamayı kabul eder.
- ABD Hazine Bakanlığı, imza ile birlikte İran’ın ham petrol, petrol ürünleri ve türevlerini ihraç etmesine izin veren muafiyetleri çıkaracaktır. Bu muafiyetler bankacılık, sigorta ve taşımacılık gibi ilgili hizmetleri de kapsayacak ve yaptırımlar tamamen kaldırılana kadar yürürlükte kalacaktır.
- ABD, dondurulmuş veya erişimi kısıtlanmış tüm İran fonları ve varlıklarının kullanılabilir hale getirilmesini sağlayacaktır. Serbest bırakma ve kullanım usulleri müzakerelerde belirlenecektir. Bu fonlar, İran Merkez Bankası’nın belirlediği nihai yararlanıcılara ödeme için kullanılabilecek; ABD gerekli tüm izinleri verecektir.
- Taraflar, mutabakatın uygulanmasını denetlemek üzere bir yürütme mekanizması kurmayı kabul eder. Aynı mekanizma nihai anlaşmanın uygulanmasını da izleyecektir.
- Ateşkes, deniz kuvvetlerinin çekilmesi, Hürmüz Boğazı düzenlemeleri, petrol muafiyetleri ve varlıkların serbest bırakılması başladıktan sonra taraflar nihai anlaşmanın geri kalan unsurlarını müzakere etmeye başlayacaktır. Bu sıralama özellikle 1, 4, 5, 10 ve 11. maddelerin uygulanmasına bağlıdır.
- Nihai anlaşma, bağlayıcı bir BM Güvenlik Konseyi kararıyla onaylanacaktır. Yukarida yer alan 14 maddelik metin, hukuken nihai bir barış anlaşmasından ziyade bir çerçeve mutabakat (Memorandum of Understanding – MoU) niteliğindedir. Son 24 saat içinde uluslararası basında yayımlanan metinler de bunun 60 günlük müzakere sürecini başlatan siyasi bir çerçeve olduğunu göstermektedir. En kritik başlıklar olan yaptırımların tamamen kaldırılması, nükleer programın nihai statüsü ve uygulama mekanizmaları daha sonraki görüşmelere bırakılmıştır.
Türkiye Açısından Beklenen Faydalar
Türkiye açısından ilk olumlu sonuç, bölgesel savaş riskinin azalması olacaktır. Böylece enerji arz güvenliği güçlenecek, Hürmüz Boğazı’nın yeniden açılması küresel ticareti rahatlatacaktır.
Petrol fiyatlarının düşmesi halinde Türkiye’nin enerji ithalat faturasında önemli bir azalma görülebilir. Bu durum enflasyonla mücadeleye ve cari açığın azaltılmasına katkı sağlayabilir.
İran üzerindeki yaptırımların hafiflemesi, Türkiye-İran ticaret hacminin yeniden büyümesine imkân sağlayabilir. Sınır ticareti, lojistik sektörleri ve kara taşımacılığı açısından yeni fırsatlar doğabilir.
Bölgesel istikrarın güçlenmesi, Türkiye’nin Irak, Suriye ve Kafkasya politikalarında daha dengeli bir diplomatik manevra alanı oluşturabilir.
Stratejik Değerlendirme
ASSAM perspektifinden bakıldığında, bu mutabakatın en dikkat çekici yönü, askeri çatışmanın diplomatik müzakereye dönüştürülmüş olmasıdır. Son haftalarda ABD ve İsrail’in İran’ın nükleer altyapısını hedef alan operasyonlarına rağmen metinde İran’ın rejim yapısına, füze programına veya bölgesel vekil güçlerinin tamamen tasfiyesine ilişkin kesin hükümler bulunmamaktadır. Buna karşılık İran; yaptırımların kaldırılması, petrol ihracatının yeniden başlaması, dondurulmuş varlıklarının serbest bırakılması ve uluslararası ekonomik sisteme dönüş konusunda önemli kazanımlar elde etmiş görünmektedir. Bu nedenle ilk siyasi algı açısından mutabakat, Tahran’ın içeride “direndik ve masadan kazanımla kalktık” söylemini güçlendirecek niteliktedir.
Metnin ilk üç maddesi, savaşın sona erdirilmesi, egemenliğe saygı ve 60 günlük müzakere sürecini düzenlemektedir. Bunlar uluslararası hukuk açısından güven artırıcı hükümler olsa da taraflar arasında yarım asrı aşan güvensizlik düşünüldüğünde tek başına kalıcı barış garantisi oluşturmamaktadır. Asıl sınav, tarafların bu sürede birbirlerini provoke edecek adımlardan kaçınabilmeleridir.
Dördüncü, beşinci, onuncu ve on birinci maddeler ekonomik boyutun merkezini oluşturmaktadır. Deniz ablukasının kaldırılması, Hürmüz Boğazı’nın yeniden açılması, petrol ihracatının başlaması ve İran’ın dondurulmuş milyarlarca dolarlık varlıklarına erişmesi, İran ekonomisine önemli bir nefes aldıracaktır. Bunun karşılığında küresel enerji piyasalarında petrol arzının artması beklenebilir. Bu gelişme enerji fiyatları üzerinde aşağı yönlü baskı oluşturabilecek stratejik bir etkidir.
Altıncı madde ise dikkat çekicidir. ABD’nin Körfez ülkeleriyle birlikte en az 300 milyar dolarlık yeniden yapılanma fonu oluşturmayı taahhüt etmesi, Washington’un İran’ı uzun vadede ekonomik entegrasyon yoluyla sistem içine çekmeyi hedeflediğini düşündürmektedir. Ancak bu rakamın nasıl finanse edileceği ve ABD Kongresi ile bölgesel ortaklar tarafından ne ölçüde destekleneceği henüz belirsizdir. Bu nedenle bu madde siyasi niyet beyanı niteliğindedir.
Yedinci madde, yaptırımların kaldırılmasını nihai anlaşmaya bağlamaktadır. Bu nedenle İran’ın hemen tüm yaptırımlardan kurtulduğunu söylemek doğru değildir. Önce teknik müzakerelerin tamamlanması, ardından da uluslararası mekanizmaların işletilmesi gerekecektir. Özellikle ABD Kongresi, bazı yaptırım düzenlemeleri ve uluslararası denetim süreçleri bu süreci zorlaştırabilir.
Sekizinci ve dokuzuncu maddeler nükleer dosyanın en hassas kısmını oluşturmaktadır. İran yalnızca nükleer silah üretmeyeceğini tekrar etmektedir. Buna karşılık uranyum zenginleştirme faaliyetlerinin tamamen sona erdirileceğine ilişkin açık bir hüküm bulunmamaktadır. En kritik teknik meseleler sonraki müzakerelere bırakılmıştır. Bu durum hem ABD’de hem de İsrail’de eleştirilere neden olmaktadır.
Son iki madde ise uygulama mekanizması ve nihai anlaşmanın Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi kararıyla desteklenmesini öngörmektedir. Böylece mutabakat uluslararası hukuk açısından daha güçlü bir zemine oturtulmak istenmektedir.
Uygulanabilir mi? Mutabakatın uygulanması mümkündür; ancak kolay değildir. İlk aşamada ateşkesin korunması, Hürmüz Boğazı’nın açılması ve petrol ticaretinin başlaması gibi kısa vadeli maddelerin uygulanma ihtimali yüksektir. Çünkü bunlar hem ABD’nin hem İran’ın hem de küresel ekonominin ortak çıkarınadır.
Buna karşılık ikinci aşamada yer alan yaptırımların tamamen kaldırılması, İran’ın nükleer faaliyetlerinin sınırlandırılması ve uzun vadeli güvenlik garantileri çok daha zor müzakere başlıklarıdır. Özellikle İsrail’in güvenlik kaygıları, ABD iç siyaseti ve İran’daki muhafazakâr çevrelerin tutumu süreci sekteye uğratabilir. Bu nedenle 60 günlük müzakere döneminin uzaması veya bazı maddelerin revize edilmesi ihtimali yüksektir.
Türkiye Açısından Muhtemel Riskler
Diğer taraftan İran’ın ekonomik olarak güçlenmesi, bölgesel nüfuzunu yeniden artırmasına da yol açabilir. Bu durum özellikle Irak, Suriye ve Lübnan’da Türkiye ile İran arasındaki jeopolitik rekabeti yeniden hızlandırabilir.
ABD ile İran arasında doğrudan diplomatik temasların artması, Türkiye’nin zaman zaman üstlendiği arabuluculuk rolünün önemini azaltabilir.
İran’ın ekonomik normalleşmesi, bölgesel yatırım ve enerji projelerinde Türkiye’nin rekabet baskısını artırabilir.
Ayrıca mutabakatın başarısız olması halinde yeniden başlayabilecek askerî gerilim, Türkiye’nin enerji güvenliği, ticaret yolları ve sınır güvenliği üzerinde yeni riskler oluşturacaktır.
Genel Sonuç
Bu 14 maddelik mutabakat, klasik anlamda bir “barış anlaşması” değil; savaşı durdurarak taraflara diplomatik çözüm üretmeleri için zaman kazandıran bir stratejik geçiş belgesidir. İlk bakışta İran ekonomik ve siyasi açıdan daha fazla taviz koparmış görünmektedir. Buna karşılık ABD ise nükleer silahlanmanın önlenmesi, Hürmüz Boğazı’nın açılması ve bölgesel savaşın kontrol altına alınmasını öncelik haline getirmiştir. Tarafların gerçek başarısı, önümüzdeki 60 günlük müzakere sürecinde nükleer dosya, yaptırımlar ve bölgesel güvenlik konularında kalıcı ve uygulanabilir bir anlaşmaya ulaşabilmelerine bağlı olacaktır. Bu nedenle mevcut mutabakat, nihai barıştan çok, diplomasiye açılmış stratejik bir pencere olarak değerlendirilmelidir.
